Een planeet vol steden
Een planeet vol steden

Onze planeet verstedelijkt. Wekelijks trekken 1,2 miljoen mensen van het platteland naar de stad. Dat zijn vijf miljoen mensen per maand en zestig miljoen mensen per jaar. Rond 1950 woonden 750 miljoen mensen in steden. Vandaag zijn dat er bijna vier miljard. Dit is ruim de helft van de wereldbevolking. In ontwikkelingslanden groeien de steden het hardst. Mumbai krijgt er elk jaar 60 duizend nieuwe bewoners bij. Dhaka, de hoofdstad van Bangladesh, groeit met maar liefst 400 duizend mensen. Het Nigeriaanse Lagos telde in 1950 net 300 duizend inwoners. Vandaag wonen 21 miljoen mensen in Lagos. Daarmee is Lagos nu de grootste stad van Afrika. Hoe moeten we deze verstedelijking beoordelen? Antwoorden op deze vraag liggen voor een deel besloten in de traditie waarin iemand denkt.

Volgens een Romantische traditie, zijn grote, drukke steden rampzalig voor de mensen die er wonen. Het is een denkstroming die we overigens terug kunnen voeren tot de Bijbelse verhalen van de verdorven steden ‘Sodom en Gomorrah’ en van de hoogmoedige ‘Toren van Babylon’. In de moderne tijd werd ze krachtig verwoord door de Franse filosoof Jean Jacques Rousseau (1712-1778) en vandaag wordt zij omarmd door grote delen van de milieubeweging. Voor Rousseau waren stadsbewoners inhalige, oppervlakkige en ordinaire mensen, losgezongen van de natuurlijke verhoudingen waarin ze feitelijk thuishoorden. ‘Steden zijn de afgrond van de menselijke soort' schreef Rousseau. Hij raadde de stedelingen dan ook aan om vooral weer op het platteland te gaan wonen. In zijn beroemde boek ‘Planet of Slums’ (2006) meent ‘Marxistisch Milieuactivist’ Mike Davis dat de moderne, grote steden, met hun enorme concentraties aan arme mensen ‘biologisch en ecologisch’ onhoudbaar zijn. En niet alleen de armen, ook de rijken zullen er last van krijgen. ‘De megaslums van vandaag zijn ongekende broedplaatsen van nieuwe en terugkerende ziektes die nu met de snelheid van een passagiersvliegtuig de wereld overgaan.’ Van Rousseau tot Davis pleiten romantici voor een herwaardering van het platteland, voor een organische levensstijl en een grotere verbondenheid met de natuur. Beleidsmakers en NGO’s die in deze traditie denken, proberen te voorkomen dat boeren hun plattelandsbestaan opgeven en naar de steden verhuizen. Sommigen bepleiten ‘Slum Clearance’ wat doorgaans betekent dat bulldozers armoedige nederzettingen met de grond gelijk maken en hun bewoners in wanhoop achter laten.

Een planeet vol steden
De traditie waarin deze web-documentaire staat, gaat terug op de Verlichting. Volgens het verlichte denken, dat we op zijn beurt weer terug kunnen voeren tot de klassieke oudheid met zijn nadruk op de Polis, zijn steden plaatsen waar ideeën worden ontwikkeld en getoetst. Alleen bínnen de Griekse Polis was het mogelijk voluit burger te zijn, wat volgens Aristoteles wilde zeggen dat iemand deel kan nemen aan de rechtspraak en het bestuur van de plaats waarin hij woont. Niet op het platteland, laat staan in de wilde natuur, maar in de werkplaatsen, de salons en de koffiehuizen van de steden ontmoetten mensen elkaar. Tijdens een bezoek aan London prees Voltaire (1694-1778) de Koninklijke Beurs omdat de christen, de jood en de Mohammedaan elkaar daar niet naar het leven staan. Hier doen ze immers samen zaken. Vandaag wordt deze stroming sterk verdedigd de liberale econoom Ed Glaeser (1967). In zijn boek The Triumph of the City (2011) breekt hij een lans voor de moderne, grote stad, inclusief zijn slums. Voor verlichte denkers komen mensen nergens zo tot hun recht dan in een urbane omgeving. Glaeser constateert dat steden het beste in ons naar boven halen. ‘Steden maken ons menselijk.’ ‘Steden maken de samenwerking mogelijk waarbinnen menselijkheid krachtig weet op te bloeien.’

Ook een nog jonge stroming binnen de milieubeweging, het zogenaamde 'Eco Modernisme', verdedigt vandaag de stad. ‘Steden gaan veel efficiënter om met grondstoffen en verlagen zo de druk op het milieu’, schrijven de Eco Modernisten. Stadsbewoners nemen veel minder ruimte in beslag dan plattelandsbewoners. Ook gebruiken stedelingen veel minder energie, pakken eerder het openbaar vervoer en verplaatsen zich veel vaker te voet. Nog belangrijker is dat mensen in steden doorgaans welvarender, gezonder, slimmer en gelukkiger zijn dan bewoners van het platteland. Bovendien worden stedelingen ouder dan dorpelingen. En dat alles geldt ook voor mensen in sloppenwijken.

Foto's
© Ralf Bodelier, December, London, 2011
© Still from 'koyaanisqatsi, life out of balance', 1982